کنگره بین­المللی ثقة­الاسلام کلینی با پیام حضرت آیت­الله خامنه­ای و سخنرانی آیت­الله هاشمی رفسنجانی و تعدادی دیگر از اندیشمندان، هفدهم اردیبهشت 88 در آستان مقدس حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در شهر ری برگزار شد.

 

تجلیل از کلینی، تجلیل از علم، دین و تشیع است

رهبر معظم انقلاب در پیام خود با تجلیل از شخصیت کلینی آورده­اند: کتاب کافی، در دوره‌ای 1100 ساله، از وفات مرحوم کلینی در 329 هجری تا روزگار ما، بیش از هزار سال است که مرجعیّت علمی دارد و بین جوامع شیعه، دست به دست می‌شود و هرگز هیچ فقیه، متکلم یا مفسر شیعه، از آن، مستغنی نبوده است. با وجود این و با وجود چاپ‌های متعددی که از این کتاب، انجام گرفته، تاکنون، حق آن ادا نشده بود و به نظر این جانب، چاپ عرضه شده به مناسبت این کنگره، به خاطر تصحیح فنی بسیار خوب، مراجعه دقیق به نسخه‌های اصلی، ذکر گسترده نسخه بدل‌ها، جدا کردن اَسانید از متن روایات و مزایای دیگر، اثر برجسته و ارزشمندی است که با سلیقه به کار رفته در آن، ان‌شاالله یادگاری ماندگار خواهد بود.

شخصیّت شیخ کلینی رحمة‌الله علیه نیز شخصیّت علمی بارز و برجسته‌ای است. او در هر دو حوزه ری و بغداد، سال‌های زیادی را به علم‌آموزی و اخذ حدیث از محضر اساتید و مشایخی که شمار آنها بیش از 50 تن است، سپری کرد و از دیگر سو، به تربیت گروه بزرگی از طالبان علم و معارف مکتب اهل بیت علیهم السّلام پرداخت که خود، گواهی بر برجستگی‌های علمیِ شیخ کلینی‌اند. کلینی، تنها یک محدث نبود. بررسی کتاب کافی، از جهت چگونگی تبویب و تقدیم و تاخیر ابواب آن و عناوین انتخابی آنها (نظیر: کتاب العقل و الجهل، کتاب الحجة، کتاب التوحید و ...) نشان می‌دهد که کلینی، علاوه بر آن که محدّثی بزرگ است، متکلمی چیره دست نیز هست و محتوا و روش و عناوینِ به کار گرفته شده توسط وی، ناظر به مسائل کلامیِ رایج در روزگار اوست. ضمنا مقدّمه شیخ بر کافی، مقدمه درخشانی است که نشان می‌دهد این مرد، چه تسلّطی بر عبارات و کلمات و مطالب و مفاهیم کلامی و ... داشته است.

عصر کلینی نیز روزگار حسّاس و دشواری است. ولادت او، در حوالی سال 260 هجری اتفاق افتاده است که سال وفات امام عسکری علیه السّلام و آغاز غیبت صُغراست و با در نظر گرفتن سال درگذشت او (یعنی 329 هجری)، در می‌یابیم که حیات وی، کاملا منطبق بر دوره غیبت صُغراست که از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین برهه‌ها در تاریخ تشیع است و شیخ کلینی، تقریبا 20 سال پایانی عمر خویش را‌، در بغداد به سرآورد که محل سکونت نواب اربعه و وکلای ناحیه مقدسه بود و این ویژگی‌ها در حیات کلینی، برای کسانی که می‌خواهند درباره حرکت علمی شیعه به تحقیق بپردازند، در خورِ توجّه است.

به هر حال، به نظر این جانب، تجلیل از کلینی، تجلیل از علم، تجلیل از دین و تجلیل از تشیع است. کافی نیز اثر ارزشمندی است و در مورد این کتاب شریف و مولف بزرگوارش، هر چه تجلیل و هر اندازه کار علمی انجام بشود، جا دارد.

 

 

 

فرصت بی­نظیر برای معرفی مکتب اهل­بیت(ع)

آیت­الله هاشمی رفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز در سخنان خود گفت: طبق مطالعاتم غنی‌ترین مخزن الهی را كه مبنای اندیشه بشریت است در اهل بیت (ع) دیدم و به نظر نمی‌رسد كه در ادیان الهی مكتبی غنی‌تر از مكتب اسلام وجود داشته باشد. اهل بیت با برخورداری از دانش لدنی و الهام گرفتن و ارتباط با منابع مطمئن دانش و آشنایی كامل با قرآن منبع دانش زمان هستند. وی افزود: اهل بیت(ع) متاسفانه در زمان خود به دلیل مسائل سیاسی زمانه نتوانستند آن چنان كه خداوند طراحی كرده بود برنامه‌هایی را در جهان اسلام عملی كند. اما در مقاطعی با مجاهدت ائمه معارف ثبت شد و به عنوان یكی از اصیل‌ترین سرمایه‌های اهل بیت(ع) جاوید ماند كه بخشی از آن از بین رفته اما همین مقدار هم كه باقی مانده دریای بی‌كرانه‌ای است كه پایه آن قرآن است. آیت الله هاشمی رفسنجانی خاطرنشان كرد: از دوره تبیین و تدوین كه در عصر حضور است بگذریم به عصر غیبت می‌رسیم كه نقطه سرنوشت ساز اسلام و اهل بیت است و جمعی از بزرگان شیعه توانسته‌اند این ارتباط را محفوظ نگه دارند و خدای ناكرده اگر از دوران غیبت به ویژه غیبت صغری این استفاده‌ها نمی‌شد معلوم نبود امروز منابع ما چه سرنوشتی داشتند. باید خدا را شكر كنیم كه این افراد توانستند آنچه مناسب غیب صغری بوده انجام دهند.

رئیس مجلس خبرگان رهبری با بیان این‌كه دو مكتب محدثان و فقها در غیبت صغری بروز كرده است، ادامه داد: علی‌بن ابراهیم قومی، كلینی، ابن بابویه، ابن غولویه و نهایتا مرحوم شیخ صدوق عظیم الشان از جمله پایه گذاران مكتب محدثان بودند و در مكتب فقها ابن عقیل، ابن جمیل اسكافی، شیخ مفید و شیخ طوسی كه سرآمد آنها بود از جمله پایه گذاران بودند كه البته این دو مكتب نه تنها از هم جدا نیستند بلكه از لحاظ مناسباتی محدثان بر فقها مقدم بودند.

وی افزود: ری از قدیمی‌ترین شهرهای دنیاست كه متاسفانه تاریخ آن كاملا مشخص نیست اما آنقدر هست كه برخی آن را به فرزندان حضرت آدم و برخی دیگر به فرزندان حضرت نوح منتسب می‌كنند. آیت­الله هاشمی رفسنجانی عنوان كرد: ری ده‌ها اسم داشته و از اهمیت زیادی برخوردار بوده كه شاید یكی از دلایل آن موقعیت جغرافیایی آن است كه از یك سو به البرز متصل است و از نظر آب منبع غنی دارد و از سویی دیگر دشت آن بهترین خاك را دارد.همچنین هوای ری به دلیل عبور باد منجیل بهترین است و از لحاظ مركزیت هم از روزی كه ایران در پهنه جغرافیا به شكل ایران درآمد مركز حكومت بود و پس از اسلام نیز مسیر حركت مسلمانان به سمت شرق قرار گرفت لذا روی ری باید حساب كرد و كلین را باید احیا كنیم. رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ادامه داد: مرحوم كلینی از فضای ری استفاده كرد و پایه‌های اطلاعات خود را مستحكم ساخت. او همچنین برای تحقیق و مطالعه به قم، نیشابور و سمرقند سفر كرد.

وی افزود: در طول تاریخ هر گاه به ری نگاه می‌كنیم می‌بینیم كه حكومت‌های بنی امیه و بنی عباس توجه زیادی به این بخش داشتند و حتی جنگی كه ابن سعد علیه امام حسین (ع) بر عهده گرفت به خاطر ری بود كه اهمیت این شهر را نشان می‌دهد. حتی خوارج هم به ری آمدند و از طریق حكومت آن زمان، شیعیان را تحت فشار قرار دادند. رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام در ادامه با بیان این‌كه شیعیان در ری همواره با فراز و نشیب‌های زیادی مواجه بودند، اظهار كرد: وقتی مذهب حنفی و شافعی حاكم بود وضع شیعیان خوب بود اما در زمان حنبلی‌ها، شیعه تحت فشار قرار گرفت. البته در زمان حكومت حضرت علی‌ابن ابیطالب (ع) مردم ری بهترین و آرامترین زندگی را داشتند.

آیت‌الله هاشمی رفسنجانی با تاكید بر اهمیت شهر ری، آن را پایگاه بزرگ و مستعدی دانست و اظهار كرد: ری با حضور حضرت عبدالعظیم حسنی و مرقد مشرف حضرت امام ( ره) و شهدای عزیز پایگاه بزرگی است كه باید كارهای بزرگی در آن صورت بگیرد كه البته آقای ری شهری كارهای خوبی را شروع كرده است و می‌تواند ری را به جایگاه بلند مرتبه‌ای برساند.

 

 

 

رئیس مجلس خبرگان رهبری در بخش دیگری از سخنان خود، به بیان شرایط زندگی مرحوم كلینی در بغداد پرداخت و گفت: در آن روزها همه فرقه‌های اسلامی، در بغداد پایگاه داشتند و بخش عظیم علوم اسلامی، از آن ایرانیان مقیم بغداد بود. یعنی بغداد آن روز مانند قم امروز بود. وی خاطرنشان كرد: در آن دوره‌ای كه ایشان آنجا بودند بغداد با تضعیف سیاست شرایط خوبی را برای زندگی علما فراهم كرده بود و دانشمندان زیادی را از دانشگاه جندی شاپور به بغداد می‌فرستادند و به طور كل برای شیخ كلینی مكان خوبی بود و بعید به نظر می‌رسد كه ایشان ارتباط با نواب امام زمان(عج) در زمان خود نداشته باشند كه البته این امر نیاز به تحقیق و مطالعه دارد. آیت­الله هاشمی رفسنجانی اظهار كرد: در آن زمان تعصبات اجازه نمی‌داد كه آنها به راحتی حرف بزنند مانند زمان ما كه گاهی تعصبات و جاهلیت‌ها مانع از بسیاری از حرف‌ها می‌شود. در حالی كه اول باید شك كرد، سوالات را پرسید و با مباحثه به نتیجه رسید. علم این گونه پیشرفت می‌كند. ما باید بحث‌ها و مناظره‌ها را با سعه صدر برگزار كنیم و از آن بهره ببریم.

وی افزود: در بغداد آن زمان این كارها انجام می‌شد و مرحوم كلینی با استفاده از این مسائل كتاب الكافی را كه شامل بخش‌های مورد نیاز است، تالیف كرد و مجموعه‌ای كه ایشان تنظیم كردند كمك كرد كه در آن زمان فقها بتوانند فقه خود را تكمیل كنند به گونه‌ای كه امروز می‌بینیم با وجود همه امكانات آنها دستشان پرتر از ما بود. رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام ادامه داد: ما امروز شباهت‌های زیادی با آن زمان داریم. كی در آن زمان شرایطی مانند امروز را داشتیم چه در زمان رضاخان؛ چه در زمان محمدرضا شاه پهلوی، امروز بر معیار حكومت اسلامی و در سایه ولایت فقیه و ارتباطات و تحقیقاتی كه مقدور شده و نیز ویدیو كنفرانس‌ها می‌توانیم با دانشمندان سراسر دنیا مباحثه كنیم البته با سعه صدر یعنی فكر نكنیم كه حرف ما حق است؛ بنابراین فكر می‌كنم آنچه امروز برای ایران به خصوص حوزه علمیه به وجود آمده حجت الهی است و ما باید با مراعات زمان و مكان كه نقش اساسی در اجتهاد دارند پیشرفت كنیم. وی ادامه داد: ما معتقدیم دین ما جهانی و ابدی است و باید بر همه ادیان غلبه كند كه البته این كار با زور ممكن نیست چرا كه امروز زمان منطق، استدلال و علم است و البته معلوم است كه زمان شیخ كلینی هم چنین فضایی بوده كه ایشان كتاب علم و جهد خود را نوشتند.

رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام در پایان خاطرنشان كرد: از آن زمان كه سلفی‌ها بوده‌اند تا امروز كه طالبان آمدند متاسفانه بدترین نحله را در اسلام به وجود آوردند و پوشش بسیار قبیحی بر تن اسلام كردند. این وظیفه محققان و مراجع است كه با تكمیل این نعمت الهی نام اسلام را بیش از پیش در جهان زنده نگه دارند.

 

کلینی تفکر اسلامی را متحول کرد

دکتر علی لاریجانی، رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در این کنگره گفت: مرحوم شیخ کلینی (ره)شخصیتی پرنفوذ در تاریخ اسلام بود و کتاب ارزشمند کافی وی تفکر اسلامی را متحول کرد. وی با اشاره به توجه مرحوم شیخ کلینی(ره) به باب عقل در کتاب کافی افزود: مشرب علمای شیعه و همچنین در سنت اسلامی همواره در تاریخ توجه به عقل و وحی بوده است که مرحوم کلینی (ره) در باب نخست کتاب کافی به آن پرداخته و آن را کلیدی برای فهم متون حدیث دانسته است. رئیس مجلس شورای اسلامی با بیان این که در تفکر شیعه همواره جایگاه عقل مشخص بوده است،گفت:این الگو گیری از تفکر برجسته شیعه است که متفکران اسلامی در فهم احادیث از عقل بهره برده اند. دکتر لاریجانی تصریح کرد: هرچه جایگاه عقل و تفکر شیعه روشنگر باشد، متفکران معرفی دقیقتری از شیعه خواهند داشت. وی در بخشی دیگر از سخنانش، تفکر و آثار برخی از فلاسفه یونان را نگاه توحیدی دانست و گفت:از اینکه عده­ای می­گویند آثار و تفکر فلاسفه غرب نگاه زندگی محور بوده غلط است، زیرا در آثار خیلی از آنان نگاه توحیدی دیده می شود.

 

 

در این کنگره همچنین از چاپ جدید و تصحیح شده الکافی و همچنین نرم افزار ثقه الاسلام کلینی رونمایی شد.