مجموعه 27 جلدي «مسند امام علي بن ابيطالب(ع)» اثر ارزشمند محقق گرانقدر حجت الاسلام والمسلمين استاد عزيزاللله عطاردي، همزمان با ميلاد امام علي(ع) در تاريخ 26 تيرماه، با حضور جمعي از شخصيت هاي سرشناس علمي و فرهنگي، در مرکز فرهنگي خراسان رونمايي شد.
در اين مراسم استاد عطاردي، دکتر مهدي محقق، حجت الاسلام والمسلمين نوراللهيان، دکتر دلشاد تهراني، حجت الاسلام والمسلمين عبداللهيان سخنراني کردند و استاد «حسان»، شاعر اهلبيت(ع) نيز به قرائت شعر پرداخت.
همچنين استاد محمدرضا حكيمي، حجت الاسلام والملسمين سيدمحمد خاتمي (رئيس بنياد گفتگوي فرهنگ ها و تمدن ها)، دکتر قاليباف (شهردار تهران)، مسجد جامعي (وزير سابق فرهنگ و ارشاد اسلامي) نيز در پيام هايي از مقام علمي و اخلاقي استاد عطاردي تجليل کردند.
مآخذ مسانيد، از منابع دست اول فرق مختلف شيعه و اهل سنت است
حجتالاسلام و المسلمين استاد «عزيزالله عطاردي»، در سخناني به بيان خلاصهاي از روش كاري و چگونگي روي آوردن به كار مسندنويسي پرداخت و گفت: من از سال 1340 روي فرهنگ خراسان كار ميكنم. با اتمام نوشتن كتاب مسند امام رضا(ع) كه در دو مجلد و 1200 صفحه، در سال 1351 منتشر شد، يك نسخه از آنرا به آيتالله «ميلاني» تقديم كردم و ايشان به من فرمودند: «كتاب را خيلي خوب تأليف كرديد و من دوست دارم كه شما چنين كتابي را درباره امام محمد باقر(ع) نيز بنويسيد.» اين كار و استقبال ديگر علما مرا تشويق به مسندنويسي درباره هر يك از امامان(ع) كرد.
وي افزود: من بعدا فهميدم كه آن بزرگوار چقدر به زندگي آن امام(ع) آشنا بوده است كه به من توصيه كرد مسند امام باقر(ع) را بنويسم و دوستان ديگر نيز توصيه كردند كه براي همه امامان(ع) بنويسم. اين كار سنگيني است. چون در آن زمانها كامپيوتر و ديگر امكانات نبود. با سختي بسيار زيادي تمام كتابهاي موجود را سطر به سطر مطالعه كردم. از سال 1355 اين كار را شروع كردم تا اينكه ده روز پيش اين كار تمام شد. البته در اين بين آثار ديگري را نيز منتشر كردم. در اين راه بسياري از افراد مرا خيلي ياري كردند كه از چند تن از آنها تقدير ميكنم.
وي تأكيد كرد: تمام منابع و مصادر دست اول شيعه، اهل سنت، زيديه، اسماعيليه كه اخبار مدون دارند، گروههاي ديگر مثل باطنيهها كه كتابها و آثار خود را نشان نميدهند را مأخذ قرار دادم. راجع به امام زمان(ع) كه نميتوان مسند نوشت. چون ايشان شاگرد درس و حوزه درس نداشتند كه كسي از ايشان نقل حديث كند. براي ديگر امامان تمام روايتها را از مصادر جمع كردم. مثلا 14 جلد كتاب «تاريخ بغداد» را سطر به سطر خواندم، 18 جلد «نهايةالعرب»، 12 جلد مصنف «عبدالرزاق» و كتابهاي شيعه مانند «كافي» و ... را ديدم و همه اين كتابها بررسي شد.
نويسنده كتاب مسند امام علي(ع) اظهار كرد: اين احاديث را به نام يازده امام(ع)و حضرت زهرا(س) نوشتم. چند سال طول كشيد تا اين كار تمام شود، همين كار كه تمام شد ما اينها را از هم جدا كرديم. يك بار به نام يازده امام تقسيم كرديم و يك بار ديگر تبويب كرديم. مثلا اخبار صلاة، توحيد، نبوت، معاد، حج و ... بار سوم هم اينها را از هم جدا كرديم و اخبار راجع به ركوع، سجود و ... جدا از هم آمده است.
وي تأكيد كرد: 10 روز پيش مجموعه اين مسانيد در 71 جلد چاپ شد. 21 جلد مسند امام علي(ع)، مسند حضرت زهرا(س) يك جلد، مسند امام حسن مجتبي(ع) يك جلد، مسند امام حسين(ع) سه جلد، مسند امام سجاد(ع) دو جلد، مسند امام باقر(ع) 6 جلد، مسند امام صادق(ع) 22 جلد، مسند امام موسي كاظم(ع) در سه جلد، مسند امام رضا(ع) در دو جلد و مسانيد امام جواد(ع) و امام هادي(ع) هر كدام يك جلد.
اين محقق در ادامه سخنانش گفت: در اين مدت براي دستيابي به منابع به كشورهاي مختلف مراجعه كردم و مطالب زيادي نوشتم كه مجموعه خراسان هنوز به چاپ نرسيده، با وجود اينكه بيش از چهل جلد آماده چاپ است. هنوز نشاط كار موجود است و اميدواريم اين كار به پايان برسد.
استاد عطاردي در پايان اين مراسم از حجتالاسلام و المسلمين نوراللهيان، مشاور و دستيار ويژه دفتر مقام معظم رهبري در امور تبليغي و آموزشي خارج از كشور، «طارمي» مديرعامل شركت افست، «محمود غلامرضا» كه پيگيري امور انتشارات را به عهده داشتند، «شاهحسيني» كه از سال 1371 تاكنون همراه استاد بودند و همچنين خانم «رجايي» همسرشان كه همراهي پنجاه ساله در كارهاي تحقيقاتي استاد داشت، تقدير كرد.
تلاش استاد عطاري در جمعآوري مسانيد جداسازي سره از ناسره است
دكتر «مهدي محقق»، رئيس هيئت مديره انجمن آثار و مفاخر فرهنگي در اين مراسم گفت: استاد عطاري تلاش بسياري در جمعآوري اسناد و مسانيد كردند و كوشش كردند تا سره را از ناسره جدا كنند تا خدشه و غش در دين وارد نشود. وي افزود: بنده استاد عطاردي را متجاوز از 45 سال پيش ميشناختم. استاد عطاردي چهل سال پيش وقتي كه در كتابخانه مدينه در حال تحقيق بودند، 413 كتاب به زبان فارسي را از اين كتابخانه فهرست كردند كه من امروز كپي اين تحقيق را براي استاد آوردم. اين محقق و استاد دانشگاه گفت: ما اينجا جمع شديم در روز تولد امام علي(ع) كه استاد عطاردي عمر خود را در گردآوري مناقب آن حضرت و ديگر معصومين(ع) صرف كردند كه گفتهاند: كتاب فضل تو را آب بحر كافي نيست/ كه تر كنم سر انگشت و صفحه بشمارم.
رئيس هيئت مديره انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران در ادامه سخنانش تصريح كرد: «ابنابيالحديد معتزلي» ذكر ميكند كه «جاحظ» كه يكي از اركان ادبيات عرب است، ميگويد: «من آرزو داشتم كه هيچيك از آثار خود را نميداشتم و يكي از خطبههاي حضرت علي(ع) به اسم من در صفحه روزگار باقي ميماند.» البته امام علي(ع) و امام حسين(ع) تا قيام قيامت بر صفحه روزگار باقي هستند.
وي در ادامه سخنانش خاطرنشان كرد: آن زمينهاي كه استاد وارد شدند از زمينههاي واقعا مهم فرهنگ اسلامي است. از زمانيكه پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «قيدوا العلم بالكتاب»، دانشمندان شروع كردند به گردآوري احاديث و در برابر آنچه كه اهل سنت صحاح سته ناميدند. بزرگان ما محمدين ثلاثه اوايل و محمدين ثلاثه اواخر، آثار و احاديث ائمه اطهار(ع) را گردآوري كردند. محقق تأكيد كرد: استاد عطاردي زحمت كشيدند و اسناد و مسانيد را جمعآوري كردند كه اين علم از علوم شريفه است، خصوصا كه دانشمندان كوشش كردند سره را از ناسره جدا كنند كه خدشه و غش داخل دين نشود و علم رجال و درايه از اينجا به وجود آمد. وي افزود: بسياري از افراد بودند كه حديث جعل ميكردند و يك نمونه جعل ادعاي يهوديان خيبر مبني بر داشتن نامهاي از پيامبر(ص) است كه پيغمبر(ص) آنها را از دادن جزيه معاف كرده و تسهيلات ديگري هم به آنها داده است كه تا چهار صد سال هم از اين نامه جعلي سوء استفاده كردند تا جعل اين نامه اثبات شد.
تحقيقات استاد «عطاردي» از منابع علمي استاد شهيد مطهري بوده است
حجتالاسلام و المسلمين «محمدرضا نوراللهيان»، مشاور و دستيار ويژه دفتر مقام معظم رهبري در امور تبليغي و آموزشي خارج از كشور گفت: من روي ميزي نشستم كه عارفي فقيه، محدث و انساني با فضيلت، قريب به پنجاه سال از عمر مباركشان را به تحقيق، تدقيق، تتبع، تلاش و خدمت به معارف والاي اهل بيت(ع) بر روي اين ميز گذراندهاند. وي افزود: من ياد ميكنم از شهيد بزرگ «بهشتي» كه نخستين دستخطهاي او براي حمايت از اين صاحب قلم و انديشه هنوز در اسناد مركز فرهنگي خراسان موجود است. ذكر خير و ياد جميل ميكنم از علامه شهيد «مطهري» كه چهل سال قبل در كتاب «خدمات متقابل اسلام و ايران» هفت بار از استاد عطاردي، اين شمع پرفروغ و اين خادم اهلبيت پيامبر(ص) به نيكي ياد كردند، آنجا كه ميگويد: من همه اين يادداشتهاي «يمن» را از استاد عزيزالله عطاردي در اين كتاب دارم، اين تحقيقات هند را استاد عزيزالله عطاردي به من دادند و همچنين از شهيد سومي ياد ميكنم كه قدمها و حمايتهاي او خانه استاد عطاردي را نوراني كرده و او شهيد «رجايي» است كه نسبت سببي با استاد نيز دارد.
نوراللهيان در ادامه اظهارداشت: امروز آخرين دوره از مسندهاي تأليفي استاد كه هفتاد و يك جلد شده است، رونمايي ميشود. اين مسانيد، از مسند حضرت عبدالعظيم حسني آغاز ميشود و به مسند امام عسگري(ع)، امام هادي(ع)، امام جواد(ع)، امام رضا(ع)، امام موسي كاظم(ع)، امام جعفرصادق(ع)، امام باقر(ع)، مسند امام زينالعابدين(ع)، مسند سيدالشهدا(ع)، مسند امام مجتبي(ع) و مسند فاطمه زهرا(س) ميرسد و امروز به حمدالله با همت يكي از سربازان عرصه نشر كه بايد همواره از ايشان به نيكي ياد كنم جناب «طارمي» كه هميشه از ياران واقعي براي حضرت استاد بودند، 27 جلد مسند امام علي(ع) رونمايي ميشود و شما ميدانيد 27 جلد مسند امام علي(ع) يعني چه؟
وي تأكيد كرد: استاد علامه حكيمي نيز براي امروز پيامي دادهاند كه قطعهاي از پيام ايشان را ميخوانم: «اكنون خوب درمييابيد، كه آن همه كوشش دراز دامن، و تلاشهاي فراگستر، از سوي علماي مذهب اسلامي، درباره حديث و علوم مربوط به حديث و اهتمام شديد به سند و متن و ضبط و حفظ احاديث و سعيها براي جدا كردن مجعول از غيرمجعول و زحمتها براي شناختن رجال حديث و راويان و آن همه تأليفات عظيم، در رشتههاي مختلف مربوط به «رجال» (راويان) و متون (احاديث)، همه و همه، لازم و وظيفه و به جا بوده است و آن بزرگان، آن همه كتابهاي مهم و بزرگ تأليف كرده و عمرها بر سر اين كار گذاشتهاند، تا امروز آن حقايق و تعاليم به دست امت اسلامي برسد و مايه افتخار بر همه دانشها و دانشمندان جهان باشد، (در صورتي كه درست مورد مراجعه قرار گيرد و فهميده شود و در عرضهاي مناسب و فهم زماني) با استخراج انواع موضوعات مهم، درباره تربيت و فرهنگ بشري، شناسانده شود و به زبانها گردانده شود.»
وي گفت: در بخش ديگري از اين پيام آمده است: «به خصوص در جهان امروز و در برابر سخنان مستشرقين يهود و غير يهود، كه تبليغ ميكنند در اينباره كه اسلام از خود و بالاستقلال، معارفي و الهيات مستقل ندارد و به تعبير «برتراند راسل» انگليسي، در كتاب «تاريخ فلسفه غرب»، اسلام در علوم نظري چيزي از خود عرضه نكرده است، هر چه در كتب علما و فلاسفه اسلام آمده است، از قبل از اسلام است و چه ننگي بزرگتر از اين، اگر كسي حميت قرآني داشته باشد!»
رئيس سابق سازمان مدارس و حوزههاي علميه خارج از كشور در ادامه سحنانش گفت: علامه حكيمي ميافزايد كه «نيز يادآوري ميكنم ـ براي تأكيد بر آنچه معروض افتاد ـ كه مرحوم علامه طباطبايي در كتاب «شيعه در اسلام» تصريح فرمودهاند، كه براي شناخت اسلام، فقط و فقط دو منبع منحصر به فرد وجود دارد: قرآن كريم و احاديث شريف. نيز در مصاحبهاي فرمودهاند كه، اگر احاديث نبود، من نميتوانستم تفسير بنويسم و اين سخنان همه درست است، و توجهي است آگاهانه، و اظهاراتي است متعهدانه. با دقت در اين نكات مهم و حياتي، در فرهنگ اسلام و تشيع، خوب ميفهميم كه گردآوري دائرةالمعارفي حديثي، در 70 جلد به عنوان مسندها و مسانيد، در طول سالهاي سال، زحمت و مرارت، و تتبع و مراجعه و گذراندن در كتابخانهها و با كتابها و سفرها و مشقات و رونويسي و نسخهبرداري، چه كاري عظيم است و چه خدمتي بزرگ، نه تنها به شيعه و ديگر اهل اسلام، بلكه به فرهنگ تربيتي انسان و آفاق معرفتهاي بشريت. اين است كه استاد، محقق و پژوهشگر نستوه و خادم مخلص حقايق اوصيائي و معالم الهي، جناب حجتالاسلام و المسلمين، حاج شيخ «عزيزالله عطاردي» ـ حفظه الله تعالي و اعزّه ـ پديدآورنده اين اثر (به راستي) گرانسنگ، از مفاخر تاريخ ما به شمار ميآيند.»
نوراللهيان گفت: حكيمي تأكيد ميكند كه «چنانكه عرض كردم اينجانب خدمت بزرگ ايشان را، به جهان تشيع و اسلام منحصر نميكنم، بلكه اين كوشش درازآهنگ و اين سامانگستري فكري و شناختي و ديني و اقدامي، كه در اين مجموعه عظيم نمودار گشته است، ميراثي است براي همه بشريت. با ديدن اينگونه آثار ما ميفهميم كه چرا فرمودهاند: «مداد العلماء افضل من دماء الشهداء». من اميدوارم، روزي شيعه ناسپاس و غافل، قدر معارف خود را بهتر بداند و پس از شناخت بهتر قدر قرآن كريم و تعاليم پيامبر اكرم(ص)، در حق معارف اوصيائي اهتمام ورزد و در شناساندن معالم پرتوزاد اين مكتب زندگيساز، با جديت تمام بكوشد، و به اهميت اين كار بينديشد.»
وي اذعان كرد: استاد حكيمي تصريح ميكند: «اينجانب كه اندكي مراجعه به احاديث داشتهام، خوب ميفهمم كه 70 جلد مسند يعني چه؟ و آيا چه زحمتي عمري و توانسوزي براي تدوين آنها تحمل شده است؟ و اكنون چه مشعلهايي در آنها فروزان است؟ و چه خورشيدهايي تابان؟ و چه چشمهساراني ـ از آب حيات ـ براي تشنگان وادي تربيت و شناخت و حركت، در آنها در حال جريان و فوران؟ كاش نسلها از آن استفاده سرشار كنند. انشاءالله تعالي.»
حجتالاسلاموالمسلمين نوراللهيان در ادامه سخنانش گفت: استاد عطاردي با نگارش مسند امام الرضا(ع) كه از مجموعه كتاب فرهنگ خراسان بود با استقبال و درخواست علما و فضلا كه خواسته بودند كتابهايي با اين سبك و روش براي ساير امامان معصوم(ع) تأليف كند، به اين كار مبادرت كرد و حاصل اين كار 71 جلد مسند شده است. وي افزود: با تلاش كتابخانه مجلس شوراي اسلامي و همت دكتر «حداد عادل» و چند تن از دوستان نهمين آئين بزرگداشت حاميان نسخ خطي به بزرگداشت استاد عطاردي اختصاص يافته است.
نوراللهيان در ادامه سخنانش گفت: استاد عطاردي در بخشي از زندگينامه خودنوشت خود مينويسد: «روزي در كنار حجره خود در مدرسه شيخ عبدالحسين نشسته بودم، افكار و انديشههايي مرا فراگرفته بود، در اين هنگام محقق عاليمقام مرحوم «علياكبر غفاري» وارد مدرسه شد و در دست خود صفحاتي كه حروفچيني شده بود داشت. او به من گفت من كتاب «تحفالعقول» را براي اولينبار با حروف سربي چاپ ميكنم. بياييد به من كمك كنيد تا صفحات حروفچيني شده را با اصل مقابله كنيم، اصل را به من داد و خود به تصحيح صفحات حروفچيني شده مشغول شد. پس از اينكه مقابله پايان يافت متوجه شدم بهتر است من هم دنبال همين كار بروم و به تحقيق و تصحيح متون مشغول شوم، كار من از تصحيح و چاپ فروع كافي آغاز شد و در چاپ تعدادي از آثار شيخ صدوق، شيخ مفيد و شيخ طبرسي مشاركت داشتم و با متون روايات و طرق و اسناد آشنا شدم.»
رئيس سابق سازمان مدارس و حوزههاي علميه خارج از كشور در ادامه سخنانش گفت: پيامهايي از طرف دكتر «قاليباف»، دكتر «مسجد جامعي» و حجتالاسلام و المسلمين «خاتمي» نيز داده شده است. وي بخشهايي از پيام رئيس مؤسسه گفتوگوي تمدنها را قرائت كرد. در بخشهايي از اين پيام آمده است: «استاد فرهيخته و والامنش و پژوهشگر متتبع كه تيزبيني را با تواضع و سختكوشي را با دقت و خردمندي را با زهد درهمآميخته و وجودش منشأ خيرات فراوان براي دين و انديشه و فرهنگ بوده است. استاد عطاردي از سرمايههاي گرانقدر دوران ماست كه عمرش دراز و كارش به سامان باد.»
شيوه مسندنگاري استاد «عطاردي» كاملا ابتكاري است
دكتر «مصطفي دلشاد تهراني»، از اساتيد دانشگاه در اين مراسم گفت: شيوه مسندنگاري استاد عطاردي كاملا ابتكاري است، نه اينكه ريشهاي در آثار گذشتگان نداشته باشد، بلكه با اين ساختار و ترتيب، مسند نوشتن سابقه ندارد. اين مسند برخلاف مسانيد ما قبل خود زودياب است. وي افزود: كار استاد عطاردي در اين زمينه فقط سود دارد و زياني در اين راه نيست. استاد عطاري عمر خود را فقط در راه اهل بيت(ع) صرف كرد. وي اظهار داشت: اميرالمؤمنين(ع) همه ما را خطاب ميدهد كه چرا رجوع همهجانبه، جامع، مبتني بر فهم درست و به دور از قشريگرايي و ظاهرگرايي و براساس يك هندسه صحيح به آن حضرت و ديگر معصومين(ع) نداريم، آنگاه كه ميفرمايند: «هر كس كه راه روشن را بپيمايد، به سرچشمه رسد و هر كس مخالفت كند به سرگراني گرفتار آيد.» سرگرداني و دوري از اخلاق در جامعه كنوني ما نتيجه دوري از فرمايشات ائمه(ع) است كه بايد با رجعت به اين احاديث و روايات اين مشكلات را حل كنيم.
دلشاد خاطرنشان كرد: مسندنويسي از همان سالهاي نخستين آغاز شده است و در ميان حديثنگاريهاي مختلف به نظر من نخستين نگارش حديثي مسندنگاري است؛ يعني در ميان جوامع حديثي، صحاح، سنن و مصنفات و مستخرجات، جزءها و ديگر شيوههاي نگارش حديث، مسندنگاري نخستين كار بود. نزد شيعيان اين نظر هست كه اولين مسند را اميرالمؤمنين(ع) نگاشته است. وي پس از بررسي مسانيد نگاشته شده در طول تاريخ توسط شيعيان و اهل سنت گفت: اگر امروزه ما به دنبال تئوري، فراتئوري، دكترين، استراتژي و برنامه هستيم، راه مناسب اين است كه بازگشت اساسي به معارف اهل بيت(ع) داشته باشيم و كار بزرگي كه استاد عطاردي كردند و توانستند مسانيد اهل بيت(ع) را جمعآوري كنند نيز نشاندهنده اهميت اين بازگشت است.
اين محقق و استاد دانشگاه در ادامه سخنانش تصريح كرد: شيخ «كليني» حديثي را از امام صادق(ع) نقل ميكند كه امام(ع) ميفرمايند: «شما اگر ميخواهيد قدر و منزلت انسانها را نزد ما بدانيد، به ميزان و قدر رواياتي است كه از ما نقل ميكنند.» اين حديث قدر و اهميت كار استاد عطاردي را نشان ميدهد.
نويسنده كتاب «سيره نبوي از نظر امام خميني(ره)»، شيوه مسندنگاري استاد عطاردي را در اين زمينه بينظير دانست و گفت: مسند استاد عطاردي زودياب است و با باببندي علمياي كه صورت گرفته، كار تحقيقي و مطالعه براي محققين و علما بسيار آسان شده است.
وي شناخت تاريخ زندگي اهل بيت(ع)، شناخت فضايل و مناقب اهل بيت(ع)، شناخت سيره اهل بيت(ع)، عقايدشناسي، اخلاقشناسي، احكامشناسي، شناخت عصر اهل بيت(ع)، شناخت انديشهها و گروهها در عصر اهل بيت(ع)، شناخت نقش تمدني اهل بيت(ع)، شناخت خانواده احاديث، دريافت نقل به معنا، پالايش برخي تصورات و باورهاي نادرست نسبت به اهل بيت(ع) و واقعبيني را از ويژگيهاي مهم و برجسته مسانيد استاد عطاردي معرفي كرد.
دلشاد خاطرنشان كرد: اعتقاد و ايمان الهي، قدرشناسي، تواضع و فروتني، پايبندي به روش علمي، والاهمتي، سيطره علمي، پرباري در عين كمخرجي، استقلال شخصيتي و آزادگي، صيادي و غواصي در علم، استفاده از وقت در زندگي را، زيست قرآني و ... از محاسن فاعلي استاد عطاردي است.
روش تحقيقاتي استاد عطاردي بايد در رشتههاي ديگر نيز مورد استفاده قرار گيرد
در اين مراسم حجت الاسلام والمسلمين عبداللهيان مدير موسسه امام رضا(ع) نيز با بيان اينکه بايد چندين پاياننامه و كتاب در معرفي روش تحقيقاتي استاد عطاردي منتشر شود تا اين روش توسط ديگر محققان در رشتههاي ديگر نيز مورد استفاده قرار گيرد، گفت: روششناسي كار تحقيقاتي استاد عطاردي بسيار مهم و اين روش رمز كارهاي بزرگ اوست. بايد چندين پاياننامه و كتاب در معرفي اين روش منتشر شود تا اين روش مورد استفاده ديگر محققان نيز قرار گيرد. وي افزود: اگر ما اين روش را در فقه به كار بگيريم، شيخ طوسي، شيخ انصاري و آيتالله بروجردي به وجود ميآيند. اين روششناسي استاد مهم است و ما بايد آنرا كشف كنيم و به كار گيريم. آنچه پيش روي ماست، آثار استاد عطاردي است، اما آن چيزي كه نهان است و قابل پژوهش و تعميم است، روش پژوهش استاد است. اين امر ميتواند رمز ماندگاري اين كار و استفاده از اين روش براي كارهاي ديگر و استفاده از آن در ساير زمينهها و رشتهها باشد.
عبداللهيان تصريح كرد: اگر روش استاد كشف و نمايان شود، نه ايران كه جهان براي وي جشن خواهد گرفت، نه در يك محفل، بلكه همه دنيا او را تحسين ميكنند و شما خواهد ديد كه روش كار ايشان وقتي كه كشف و عملي شود، روزي را يونسكو در دنيا به نام ايشان اعلام ميكند و همه جا جشن ميگيرند. وي افزود: استاد عطاردي عليرغم تحقيقات كتابخانهاي با تحقيقات ميداني و مشاهدهاي به اين كار پرداخته است. علوم جديد فقط از مشاهده توليد ميشوند و ما بايد اين روشها را مد نظر قرار دهيم.
